Waarom reageer ik soms vanuit een emotie terwijl ik weet dat ik dat niet wil?

Kort gezegd: Dat je op een bepaalde manier reageert, wijst niet noodzakelijk op te weinig zelfbeheersing of te weinig inzicht. Wat je voelt, wat je ervan denkt en wat je doet volgen elkaar vaak zo snel op dat er geen moment lijkt om werkelijk te kunnen kiezen. Wat je jezelf in rust voornam, is onder spanning niet altijd vanzelf beschikbaar.

Je hebt je voorgenomen om kalm te blijven wanneer het bij het familiefeest weer over de verhuis van je moeder gaat. Je weet dat het gevoelig ligt. Je zegt tegen jezelf: laat het voorbijgaan.

Je zus maakt een opmerking over hoe lang ze op jou staat te wachten voor de verhuis verder te regelen. Je hoort je jezelf iets zeggen, scherper dan bedoeld, met een toon die je niet van jezelf gewoon bent. Het wordt even heel stil aan tafel.

In de auto naar huis begin je te piekeren. Heeft je zus nu gelijk of overdrijft ze weer zoals toen… Wat had ik daarstraks moeten zeggen of misschien beter nog niet moeten zeggen… Je had je nog zo voorgenomen om kalm te blijven.

Waar was die kalmte daarnet?

Wat er dan gebeurt

Je reageert niet vanuit een emotie omdat je te weinig wilskracht hebt, of omdat je vergeten bent hoe je het wilde doen. Wat je voelt, wat je ervan maakt en wat je vervolgens doet, volgen elkaar in zo'n moment dikwijls razendsnel op. Ze lopen in elkaar over. Voor je goed kunt nagaan wat je werkelijk hebt opgemerkt, wat je zelf hebt ingevuld en welke reactie je zou kiezen, heb je al gereageerd.

Dat is een beschrijving van wat vaak gebeurt, geen verklaring van waarom het bij jou gebeurt. Dat laatste kan een tekst niet voor je invullen, en die vraag blijft hier bewust open.

Waarom het zo samenvloeit

In zo'n moment zit meer door elkaar dan het lijkt. Er is iets wat je voelt in je lijf, bijvoorbeeld een spanning in je borst of kaak. Er is de emotie zelf, bijvoorbeeld boosheid of schaamte. Er is het verhaal dat we ervan maken: "ze neemt me weer niet serieus". En er is de impuls: iets zeggen, verdedigen met woorden, weggaan.

Wanneer die vier samenvloeien, voelt het als één reactie. Boos zijn omdat je zus je niet serieus neemt, dus reageren vanuit verdediging. Dat lijkt vanzelfsprekend. Maar het zijn verschillende dingen. Het verhaal is een interpretatie en de impuls is maar één mogelijke reactie. Pas als ze uit elkaar liggen, zie je wat je werkelijk weet en wat je invulde. Hoe je dat onderscheid leert maken, lees je in Wat probeert een emotie mij eigenlijk te vertellen?

Hier hoort één begrenzing bij: het ene moment waarop dit gebeurt, is niet het bewijs van een eigenschap. Je bent daarmee geen 'emotioneel iemand'. Een reactie zegt iets over dat moment.

Waarom het achteraf zo helder is en toen niet

Wat je in de auto zo duidelijk zag, is dezelfde informatie die je daarnet kwijt leek te zijn. Het verschil is de toestand waarin je zat. Rustige momenten zeggen weinig over wat je kunt wanneer het erop aankomt: in rust voelt je voornemen overtuigend en haalbaar, en dat is het ook, in rust.

Onder spanning blijft niet alles wat je kunt even gemakkelijk bij de hand. Een vertrouwde reactie ligt dichterbij dan een gekozen reactie. En wat je nu begrijpt, bepaalt niet automatisch wat je op dat moment kunt. Weten hoe je wilt reageren en daar op dat moment toegang toe hebben, zijn twee verschillende dingen.

Wat er onder spanning precies verschuift, en waarom het bij de een anders loopt dan bij de ander, staat uitgebreider in Waarom verlies ik mezelf onder spanning?

Wat dit niet betekent

Het betekent niet dat het toch niet jouw verantwoordelijkheid is. Begrijpen waarom het gebeurde, is geen vrijbrief voor wat je zei. Je kunt je excuses aanbieden, het herstellen, er een volgende keer anders mee omgaan. Begrip is wat dat mogelijk maakt, niet wat het vervangt.

Intensiteit is hier niet bepalend: een heftige uitval zegt niet automatisch iets over hoe ernstig de aanleiding was, en een stille reactie zegt niet dat ze minder telde. Dit gaat evenmin over een label of een type, en geen enkele reactie is bewijs van wat je ooit hebt meegemaakt.

En het betekent niet dat je emoties kwijt moet. Het voelen was niet het probleem. Wat tijdelijk wegviel, was het onderscheid tussen voelen, invullen en handelen.

Wat deze tekst wel en niet voor je kan doen

Deze pagina zegt niet waarom jíj zo reageert. Ze zegt niets over je jeugd, je gezin of wat er vroeger gebeurde.

Deze tekst vervangt geen gesprek met een hulpverlener. Ik ben fasciatherapeut en lichaamsgericht werker; dit is geen gesprekstherapie noch diagnostiek. Gebeurt het bovenstaande patroon steeds opnieuw en heb jij of je nabije omgeving hier regelmatig hinder van, dan is praten met je huisarts of een geschikte hulpverlener een geschikte volgende stap.

Eén vraag om je op weg te helpen

Denk aan de laatste keer dat dit gebeurde. Was er, hoe klein ook, nog een moment tussen de ervaring en hoe je erop reageerde?

Wat had je op dat moment werkelijk opgemerkt, en wat vulde je zelf in?

Er is geen goed antwoord.

Soms is het enige antwoord dat ervaring en reactie samenvielen, en ook dat is informatie.

Wat je op het moment zelf kunt doen wanneer de spanning stijgt, staat in Hoe kan ik aanwezig blijven wanneer spanning stijgt?

Meer over dit thema: Kenniscentrum Jezelf blijven