Wat probeert een emotie mij eigenlijk te vertellen?

Kort gezegd: Een emotie vertelt je niet noodzakelijk de waarheid. Ze geeft je informatie en toont waar je aandacht naartoe getrokken wordt. Wat ze precies aanwijst, kan alleen jij onderzoeken, naast wat je werkelijk waarnam.

Een collega schuift voor de derde keer een deadline op. Je zegt "geen probleem" en ruimt je bureau op.

Thuis ben je kortaf over een afwasmachine die half vol zit. Je partner vraagt wat er is. "Niets", zeg je, en je meent het ook. Tot je merkt dat je al een kwartier in je hoofd een mail schrijft aan iemand die er niet bij is.

Je was boos. Maar waarover precies? Over de deadline, over de afwasmachine, over iets van vorige week? En wat wil die boosheid van jou?

Een emotie vertelt niet, ze wijst

Een emotie spreekt niet in woorden, en toch probeert ze je iets te tonen. Emoties zijn informatie over wat er op dat moment in jou gebeurt: iets raakt je, iets krijgt gewicht, je aandacht wordt ergens naartoe getrokken. En soms gaat het net om wat er niet is gebeurd, wat je miste of wat ontbrak.

Vaak wijst een emotie in een bepaalde richting. Maar die richting is een uitnodiging om te onderzoeken, geen conclusie. Een emotie vertelt je niet wat de ander bedoelde, niet of je gelijk hebt en niet wat je nu moet doen.

Dat is ook de reden dat je soms boos of verdrietig kan zijn zonder dat je weet waarom. De emotie is er al, het verhaal erbij komt later of komt niet.

Waarom dezelfde emotie op heel verschillende dingen kan wijzen

Veel mensen zoeken een vertaalsleutel: boosheid betekent dat er een grens overschreden is, angst betekent dat er gevaar is, verdriet betekent dat er iets verloren ging. Soms klopt dat. Maar het is geen regel.

Neem boosheid. Na een opmerking van je chef kan ze gaan over het gevoel dat je werk niet gezien wordt. Bij een nieuwsbericht over onrecht gaat ze over iets heel anders. Op een vermoeide donderdagavond gaat ze misschien nauwelijks over de aanleiding en vooral over een week die te vol zat. Dezelfde emotie, drie verschillende betekenissen.

Wat een emotie aanwijst, hangt af van de situatie, van het moment en van wat je eerder meemaakte. En omdat dat bij elke persoon anders ligt, kan niemand anders het in jouw plaats invullen.

Wat een emotie niet zegt

Een emotie bewijst niet wat er buiten jou gebeurde. Je voelt je genegeerd, en dat is echt. Maar of de ander je negeerde, of gewoon met iets anders bezig was, kun je er niet werkelijk uit aflezen.

Hoe sterk ze is, zegt niet per se iets over de ernst. Een heftige emotie betekent niet noodzakelijk dat de situatie ernstig is, en een subtielere emotie betekent niet dat ze niet van tel is. Intensiteit die je niet aftoetst aan de ernst, is geen maat, in beide richtingen.

En een emotie vertelt je nog niet wat je moet doen. Ze kan wel iets aangeven waar je nog niet naar gekeken hebt. Maar of je er iets mee doet, en wat, is een aparte volgende stap.

Een emotie leesbaar maken

Wat het lastig maakt, is dat een emotie zelden alleen komt. Meestal zijn er vier dingen door elkaar aanwezig:

• Wat je in je lijf merkt: een ‘baksteen’ in je maag, een gespannen kaak, de ‘blos’ in je gezicht.

• De emotie zelf: boos, bang, verdrietig, beschaamd.

• Het verhaal erbij: "Hij respecteert me niet." "Ik doe dit altijd alleen."

• De impuls: iets zeggen, wegwandelen, het goedmaken, de mail versturen.

Wanneer die vier samenvloeien, kan het aanvoelen alsof je weet wat er aan de hand is: ik ben boos omdat hij me niet respecteert, dus ik moet iets zeggen. Dat voelt als één geheel, maar het zijn vier verschillende dingen. Het verhaal is een interpretatie, de impuls is een mogelijke reactie. Pas wanneer je ze uit elkaar haalt, zie je welk deel je werkelijk weet en welk deel je invult.

Een handige vraag aan jezelf: wat heb ik daadwerkelijk waargenomen, en wat heb ik daaruit afgeleid? "Ze schoof de deadline op" is waargenomen. "Ze neemt me niet serieus" kan waar zijn, maar het is afgeleid en nog niet afgetoetst. Dat betekent niet dat de invulling rond ‘niet serieus nemen’ verkeerd is. Het betekent dat je nog niet met zekerheid weet of het zo is.

Daarna mag je de emotie ook gewoon iets vragen, als open vraag en niet als verklaring: wat probeert dit mij aan te geven, of misschien te beschermen? Het antwoord is een hypothese. Ze blijft bruikbaar zolang ze je nieuwsgieriger houdt, en vervalt op het moment dat ze die nieuwsgierigheid vervangt door een vast oordeel.

Van voelen naar doen

Een emotie serieus nemen is niet hetzelfde als er meteen naar handelen. Tussen voelen en doen kan ruimte zitten waarin je kunt zien wat er speelt en wat je werkelijk wilt.

Dat betekent niet dat je je impulsen moet negeren. Soms is handelen precies wat past: een grens aangeven, afstand nemen, iets uitspreken. Ook een impuls is informatie. Het verschil is of de emotie beslist, of dat jij kiest om te handelen met de emotie als één van de parameters.

Wat dit niet betekent

Het betekent niet dat je altijd moet weten wat een emotie je zegt. Soms weet je het niet, en dat is een gewoon en bruikbaar antwoord. Een emotie die nog niet te duiden valt, is geen mislukking.

Het betekent ook niet dat je meer moet gaan voelen of elke emotie moet analyseren. Helderder waarnemen is geen doel op zich.

En dit is geen diagnose of uitleg van wat er bij jou speelt. Het gaat om een leeswijze. Wat jouw emotie in jouw situatie betekent, is slechts gedeeltelijk van buitenaf vast te stellen.

Eén vraag om hiermee aan de slag te gaan

Denk aan de laatste keer dat een emotie je aandacht pakte. Wat had je op dat moment daadwerkelijk waargenomen, en wat leidde je ervan af? Als dat niet meteen uit elkaar te halen valt, is dat ook een antwoord.

Wat je kunt doen wanneer de spanning oploopt terwijl je dit probeert, lees je in Hoe kan ik aanwezig blijven wanneer spanning stijgt?