Hoe kan ik aanwezig blijven wanneer spanning stijgt?

Kort gezegd: Aanwezig blijven begint niet bij kalm worden. Het begint bij de vraag wat er op dat moment te weinig is: te veel tegelijk, te smal gericht, te weinig houvast, te alleen. Verander één klein ding en kijk daarna niet of je je rustiger voelt, maar of er weer meer dan één reactie mogelijk is.

Je zit in een gesprek en merkt dat er iets verschuift. Je praat sneller dan daarnet. Je bent al bezig met wat je straks nog moet rechtzetten. Ergens weet je het al: als dit zo doorgaat, zeg ik zo meteen iets wat ik niet meende.

Dat merken is één ding. Wat je er dan mee kunt is een ander. De meeste mensen doen op dat punt hetzelfde. Ze proberen rustiger te worden, of ze spreken zichzelf toe dat het wel meevalt. Soms werkt dat. Vaak niet, en dan blijft de vraag staan.

Herken je dat moment nog niet goed, dan is dat de eerste vraag: hoe herken ik dat ik mezelf verlies? Deze pagina begint erna.

Het begint niet bij kalm worden

Aanwezig blijven begint niet met kalm worden, en ook niet met jezelf dwingen te blijven. Het begint met een andere vraag: wat is er op dit moment te weinig?

Dat is een ongebruikelijke vraag, want de eerste neiging gaat de andere kant op. Er is te veel spanning, dus die moet omlaag. Maar de spanning zelf is zelden het probleem. Het probleem is dat er te weinig van jou beschikbaar blijft. Je merkt minder goed wat er gebeurt, je weet minder goed wat je ervan vindt, en er is nog maar één ding dat je kunt doen.

Dat is ook meteen de maat. Niet hoe rustig je je voelt, maar hoeveel er weer mogelijk wordt. Wat er van jou beschikbaar blijft wanneer er iets van je gevraagd wordt, is wat we draagkracht noemen.

Minder spanning kan daarbij helpen. Het is alleen geen doel op zich, en geen bewijs dat er iets is opgelost.

Wat er op dat moment te weinig kan zijn

Wat ontbreekt verschilt per moment, en het is meestal iets heel gewoons.

Soms is er simpelweg te veel tegelijk. Dan helpt minder: een kleiner stuk van het onderwerp, korter, meer afstand, of er later op terugkomen.

Soms staat alles op één ding gericht. Op het gezicht van de ander, of op het argument dat je aan het opbouwen bent. Dan helpt het om iets neutraals erbij te houden, zodat de spanning niet het hele veld inneemt.

Soms zit het lichaam vast, of jaagt het juist door. Dan kan een verandering in houding, tempo of beweging iets losmaken. Wat precies, verschilt per persoon; er is hier niets wat voor iedereen werkt.

Soms ontbreekt er invloed of overzicht. Je weet niet hoe lang dit duurt, wat er nog komt, of dat je mag stoppen. Dan helpt duidelijkheid meer dan kalmte. Een begin en een eind, een moment om na te denken, de mogelijkheid om er later op terug te komen.

Soms is het vooral te alleen. Dan helpt iemand erbij die aanwezig blijft zonder het over te nemen.

En soms is gewoon onduidelijk wat er aan de hand is. Dan helpt het om bij het feitelijke te blijven. Wat gebeurt hier, wat weet ik, en wat denk ik erover.

Dit zijn voorbeelden, geen volledige lijst. Er zit geen volgorde in en je hoeft ze niet af te lopen. Meestal springt er één uit zodra je de vraag stelt.

Waarom hetzelfde soms helpt en soms niet

Hier zit het verschil met een lijst tips. Een middel werkt niet op zichzelf. Het werkt wanneer het past bij wat er ontbreekt.

Daarom kan trager ademen de ene keer ruimte geven en de andere keer vooral irritatie. Is er te veel tegelijk, dan helpt het soms. Ontbreekt vooral invloed, dan verandert het weinig en voelt het als nog iets wat je moet doen. Hetzelfde geldt voor stilte. Soms geeft die ruimte, soms is ze net te open en werkt iets concreets beter.

Dat je iets probeert wat vorige keer hielp en dat het nu niets doet, betekent niet dat je het verkeerd doet. Het betekent meestal dat er nu iets anders ontbreekt.

En nog iets: doe niet meerdere dingen tegelijk. Op gespannen momenten is minder vaak werkzamer dan meer. Eén kleine verandering, en dan kijken.

Zo ziet het er in een gewoon moment uit. Je volgt de eerste neiging om de spanning weg te werken even niet. Je vraagt wat er nu te weinig is. Je verandert één klein ding en kijkt wat er daarna weer kan. Dat is geen methode en geen rijtje dat je afwerkt. Het is een andere manier van kijken op een moment waarop je gewend bent iets anders te doen.

Aanwezig blijven is niet blijven zitten

In het woord aanwezig blijven zit een misverstand, en het is hardnekkig genoeg om het uit te spreken. Aanwezig blijven betekent niet dat je in het gesprek moet blijven. Niet dat je moet doorgaan. Niet dat je meer moet verdragen dan gaat.

Vertragen is een mogelijkheid. Stoppen ook. Afstand nemen, tijd vragen, iemand erbij halen, er later op terugkomen: dat zijn allemaal uitkomsten waarin je bij jezelf blijft, geen manieren waarop je het opgeeft. Soms is de verandering die past precies dat, eruit gaan.

Tegelijk is stoppen niet vanzelf de betere keuze. Een pauze kan helpen om weer beschikbaar te worden, en een pauze kan ook een manier worden om het onderwerp te laten verdwijnen. Het verschil zit niet in het stoppen zelf maar in wat erna komt. Kom je terug met iets meer contact met jezelf, of vooral met argumenten? En kom je terug?

Waaraan je merkt dat het klopte

Zonder toets valt bijna iedereen terug op de enige maat die hij kent: voelt het beter.

Dat is niet de maat. De vraag is of er weer keuze is.

Je merkt weer wat er gebeurt. Je kunt gevoel en gedachte weer een beetje uit elkaar houden. De neiging is er nog, maar ze bepaalt niet alles. Er is meer dan één ding dat je kunt doen. Doorgaan, vertragen, stoppen of iemand erbij vragen wordt weer een keuze in plaats van het enige dat overblijft. En je kunt er daarna ook weer uit.

Wat er niet hoeft te gebeuren, is minstens zo belangrijk. De spanning hoeft niet weg. Je lichaam hoeft niet rustig te zijn. Het gesprek hoeft niet opgelost te zijn. Gebeurt dat wel, dan is het prettig. Het bewijst alleen niets.

Dat dit kan groeien

Dit is geen vaardigheid die je ofwel hebt ofwel niet. Ze groeit, alleen niet zoals mensen meestal verwachten.

Ze groeit in gewone momenten waarin er genoeg gebeurt om iets zichtbaar te maken, maar niet zoveel dat alles wordt overgenomen. Niet door spanning op te zoeken, en niet door telkens zwaardere situaties aan te gaan.

Herstel hoort erbij. Wat opengaat, rond je af. Zonder dat wordt het geen oefening maar belasting.

En dat het in de ene situatie lukt en in de andere niet, is niet meteen terugval. Dat is meestal hoe het eruitziet.

Steun hoort er ook bij, en die verdwijnt niet naarmate je verder komt. Wat verandert is dat je gerichter merkt wanneer ze helpt, en welke.

Wat je hiermee zelf kunt

Wat deze tekst kan doen: je een andere vraag geven, je achteraf laten zien wat er ontbrak, en het in gewone momenten iets waarschijnlijker maken dat je die vraag op tijd stelt. Soms lukt het dan ook om een kleine passende verandering te kiezen.

Wat ze niet kan, is ervoor zorgen dat je dit onder hoge spanning al betrouwbaar doet. Begrijpen en kunnen zijn twee verschillende dingen, en het tweede volgt niet vanzelf uit het eerste. Wat je nu helder ziet, is niet vanzelf beschikbaar wanneer het erop aankomt.

Daar hoort nog een nuance bij. Meer opmerken is niet hetzelfde als meer aankunnen. Wie scherper gaat kijken zonder dat het vermogen om erbij te blijven meegroeit, merkt vooral dat alles zwaarder wordt. De bruikbare toets is eenvoudig: merk ik meer op, en kan ik er ook weer uit?

De manier van kijken hierboven vraagt niet om spanning op te zoeken of om moeilijke dingen verder te openen. Ze blijft bij het moment dat er toch al is. Loopt een moment zo hoog op dat het contact wegvalt, dan is verder gaan niet de beweging; dan zijn afstand, oriëntatie of herstel aan de orde. Bij aanhoudende ontregeling of medische vragen is dit niet het juiste kader.

Tot slot

Als spanning stijgt, hoef je dus niet rustiger te worden en ook niet te blijven zitten. Je kunt eerst kijken wat er op dat moment ontbreekt, één kleine verandering maken, en daarna toetsen of er weer meer mogelijk is.

Wat betekent draagkracht?

Wat er precies groeit wanneer dit lukt, en waarom het per situatie verschilt.