Hoe weet ik of wat ik denk ook klopt?

Kort gezegd: Wat klopt, voelt niet altijd juist aan. En wat juist aanvoelt, klopt niet altijd. Intensiteit van een gevoel, is geen bewijs: verschillende dingen kunnen tegelijk meespelen. Daarom loont het om je aanvoelen serieus te nemen, te onderzoeken en af te toetsen.

Je vriendin heeft al twee dagen niet geantwoord op je bericht. Je weet dat ze het druk heeft. Toch begin je te rekenen: de laatste keer dat jij een afspraak afbelde, haar korte antwoord van vorige week in whatsapp, die opmerking waar je laatst niets van zei.

Ergens onderweg verandert je veronderstelling in een vaststelling: ze is boos op mij.

Je typt een bericht, wist het, typt opnieuw. Je merkt dat je in je hoofd al een halve ruzie hebt uitgevochten.

En dan? Misschien stuurt ze straks een bericht dat ze met koorts in bed lag. Misschien is ze echt boos. Je weet het niet. Wat je wel weet: op dat moment ervaar je het als een dieper weten.

Intuitief aanvoelen is nog geen zeker weten

Soms voel je dat iets klopt, en heb je gelijk. Je kent iemand, je pikt iets op nog voor het gezegd wordt. Je ervaring weet soms meer dan je rationeel kunt verklaren. Dat aanvoelen is waardevol. Vaak is het het eerste wat je opmerkt.

Wie met mensen werkt, herkent dit waarschijnlijk. Je merkt iets op nog voor de ander er iets over zegt. Misschien is die stiller dan anders, of voel je zelf onrust in het contact. Soms blijkt de ander inderdaad een lange dag achter de rug te hebben, of is er iets gebeurd dat hem van slag bracht. Soms wordt er vooral iets in jezelf geraakt. En soms speelt allebei mee.

Wat je opmerkt, kan dus een aanleiding zijn om iets na te vragen.

Wat het betekent, weet je nog niet zeker.

“Ik merk dat je stiller bent dan anders. Hoe gaat het met je?” Of, als je vooral zelf iets voelt: “Ik merk dat ik wat onrustig word in ons gesprek. Hoe ervaar jij ons gesprek?”

Maar hetzelfde gevoel van zekerheid kan ook ergens anders vandaan komen: een oude ervaring, vermoeidheid, wat je vreest of hoopt. Vaak speelt meer dan één ding tegelijk.

Aan het gevoel alleen zie je niet altijd waaraan het ligt.

Dus: niet wegzetten, en ook niet blind volgen.

Wat je wél kunt doen: onderzoeken waaruit zo'n gedachte bestaat.

Drie lagen in één gedachte

Een gedachte kan overkomen als één samenhangend geheel, maar bevat meestal drie dingen die in elkaar overlopen:

• Wat je waarnam. Een woord, een toon, een gedrag, een feit. ‘Je vriendin heeft twee dagen niet geantwoord.’

• Wat je daaruit afleidde. Een betekenis, een bedoeling, een verwachting. ‘Ze is boos.’

• Wat je daaruit besloot. Een oordeel, een voorspelling, een plan. ‘Ik stuur niets meer…’, of ‘ik zeg het haar recht in haar gezicht.’

Neem een ander voorbeeld.

Je baas zegt bij het weggaan alleen "tot morgen", zonder de vriendelijke opmerking van anders.

Waargenomen: een korte groet.

Afgeleid/invulling: hij is ontevreden over mijn werk.

Besluit/wat in jou getriggerd wordt: ik moet morgen mijn werk/impact op werk extra bewijzen.

Elke laag heeft een eigen vraag.

Klopt het wat ik waarnam? Dat kan kloppen.

Klopt het wat ik eruit afleidde? Dat is de laag die je nog niet hebt afgetoetst.

Afleiden of invullen is niet iets dat afgeleerd moet worden. Je leest voortdurend betekenis in wat er gebeurt, en dat is ook nodig om je weg te vinden tussen mensen. De vraag is niet of je afleidt/invult, maar of je nog kunt zien dat je het doet en eigenlijk niet zeker weet.

Wat je kunt nagaan

Je hoeft hier geen stappenplan voor te volgen.

Het zijn vragen die je kunt stellen als iets te veel gewicht krijgt:

• Wat zag of hoorde ik letterlijk? Wat zou een ander ook hebben gezien of gehoord?

• Is er nog een andere uitleg die dezelfde waarneming even goed verklaart?

• Wat verwacht ik te zien als mijn invulling klopt? En wat als ze niet klopt?

• Wat weet ik van de ander, en wat is een inschatting?

Soms kun je ook wachten. Wat zie je over een paar dagen? Een gedachte die vandaag onomstotelijk voelde, kan er later heel anders uitzien. Of net niet.

Dat laatste hoort er ook bij. Toetsen bevestigt soms wat je al vermoedde. Dan klopte je aanvoelen, en kan je verder.

Wat je niet kunt weten

Wat er in een ander omgaat, blijft een hypothese tot de ander het zelf zegt of toont.

Hoe goed je iemand ook kent.

Navragen kan helpen. Maar dat kan niet altijd: Bijvoorbeeld omdat er al spanning ligt of omdat je niet zeker weet of je een eerlijk antwoord krijgt,...

Weet dat ook wat je waarneemt, maar een deel is van de realiteit.

Kijk twee keer naar hetzelfde schilderij en je ziet dingen waarvan je zou zweren dat ze er de eerste keer niet stonden. Het schilderij is niet veranderd. Je manier van kijken wel.

Waarom “Ik stel me aan”, “of overdrijf”, of “het zal zo erg niet zijn” je niet altijd helpen

Wie zijn gedachten niet meer vertrouwt, is niet automatisch dichter bij de waarheid. "Ik overdrijf waarschijnlijk" of "ik ben gewoon te gevoelig" zijn evengoed invullingen.

Je vervangt dan de ene zekerheid door een andere.

Nagaan betekent dat de uitkomst open mag blijven: ja, nee of nog niet bekend. En wat je ervaart, is niet 'niets' omdat het nog onderzocht moet worden. Een ervaring bestaat, ook als je nog niet weet wat ze betekent.

Handelen zonder zekerheid

Je hoeft niet te wachten tot alles zeker is. Vaak is dat niet meteen na te gaan. Een hypothese mag richting geven zolang je haar als hypothese blijft houden en bereid bent bij te stellen. Ze blijft bruikbaar zolang ze je nieuwsgierig houdt, en ze vervalt op het moment dat ze die nieuwsgierigheid vervangt door een vast oordeel.

Hoeveel ‘onderzoek’ nodig is, hangt af van wat er op het spel staat. Een gedachte over een late reactie vraagt niet hetzelfde als een beslissing over een relatie of een baan. Veel gedachten mogen gewoon voorbijgaan zonder onderzoek.

Wat dit niet betekent

Het betekent niet dat je je gedachten of je gevoel niet kunt vertrouwen.

Het betekent ook niet dat navragen altijd veilig, mogelijk of de oplossing is.

Dit is geen diagnose en geen oordeel over hoe jij denkt. Aceso biedt lichaamsgerichte begeleiding vanuit kinesitherapie, en geen gesprekstherapie. Hier gaat het om een leeswijze: een manier om wat je waarneemt en wat je invult uit elkaar te houden.

Merk je dat je gedachten zo overtuigend zijn dat onderscheid maken tussen invulling en werkelijkheid niet lukt, of heb je ervaringen die anderen niet delen? Of word je steeds tegengesproken of onder druk gezet in je eigen waarneming, of voel je je onveilig? Dan is een gesprek met een vertrouwenspersoon of je huisarts een passender eerste stap. Bij acute nood kun je 112 bellen of de Zelfmoordlijn op 1813.

Eén vraag om hiermee aan de slag te gaan

Denk aan een gedachte van de afgelopen dagen die sterk aanvoelde. Wat had je op dat moment daadwerkelijk waargenomen, en wat had je ervan gemaakt?

Wat een emotie daarbij meespeelt, lees je in Wat probeert een emotie mij eigenlijk te vertellen?. En wat je kunt doen wanneer toetsen op het moment zelf niet lukt omdat de spanning oploopt, staat in Hoe kan ik aanwezig blijven wanneer spanning stijgt?

Meer over dit thema: Kenniscentrum Jezelf blijven