Blijf bij jezelf: waarom je jezelf verliest onder spanning en hoe je opnieuw aanwezig leert blijven
- Matthieu Bosmans
- 9 jun
- 10 minuten om te lezen
Bijgewerkt op: 29 jun
Sommige mensen merken het pas achteraf.
Wanneer de discussie voorbij is.
Wanneer de vergadering afgelopen is.
Wanneer de kinderen in bed liggen.
Wanneer de spanning eindelijk wat gezakt is.
Pas dan zie je wat er eigenlijk gebeurde.
Dat je opnieuw niet gezegd hebt wat je wilde zeggen.
Dat je toch weer verantwoordelijkheid hebt opgenomen die niet van jou was.
Dat je uren hebt liggen piekeren over iets kleins.
Dat je jezelf hebt aangepast terwijl je voelde dat het niet klopte.
Of dat je net veel feller reageerde dan je eigenlijk wilde.
Dat kan frustrerend zijn.
Zeker wanneer je al veel inzicht hebt opgebouwd.
Je weet ondertussen misschien perfect waarom je doet wat je doet.
Je kent je geschiedenis.
Je begrijpt je gevoeligheden.
Je hebt boeken gelezen, podcasts beluisterd of therapie gevolgd.
En toch gebeurt het opnieuw.
Dat roept vaak een pijnlijke vraag op:
Waarom blijf ik vastlopen in iets dat ik eigenlijk al begrijp?
Binnen Aceso vertrekken we vanuit een eenvoudige observatie
De meeste mensen lopen niet vast omdat ze iets niet begrijpen. Ze lopen vast omdat hun systeem onder spanning automatisch teruggrijpt naar manieren van reageren die ooit hielpen om overeind te blijven.
Daardoor ontstaat vaak een kloof tussen wat iemand weet en wat iemand kan wanneer het spannend wordt. [1][2]
Iemand kan begrijpen waarom hij pleast.
En toch opnieuw pleasen.
Iemand kan weten dat hij een grens mag aangeven.
En toch zwijgen.
Iemand kan beseffen dat hij niet verantwoordelijk is voor iedereen.
En toch blijven dragen.
Niet omdat het inzicht ontbreekt.
Maar omdat spanning vaak sneller reageert dan bewust bewustzijn. [3][4]
Vanuit die lens kijken we binnen Aceso niet alleen naar wat iemand begrijpt, maar ook naar wat er gebeurt wanneer spanning stijgt.
Binnen Aceso zien we die vraag regelmatig terugkomen.
Niet alleen bij mensen met stressklachten of relationele moeilijkheden.
Ook bij therapeuten, coaches, zorgverleners en mensen die al jarenlang met persoonlijke ontwikkeling bezig zijn.
Het antwoord ligt vaak niet in een gebrek aan inzicht.
Het ligt in wat spanning met een mens doet.
De meeste mensen verliezen zichzelf niet op rustige momenten
Wanneer alles goed gaat, hebben de meeste mensen behoorlijk veel keuzevrijheid.
Je kunt rustig nadenken.
Je voelt wat je nodig hebt.
Je maakt bewustere keuzes.
Je reageert minder impulsief.
Maar precies daarom zijn rustige momenten geen goede barometer.
De vraag is niet wie je bent wanneer alles goed gaat.De vraag is wat er gebeurt wanneer het spannend wordt.
Wanneer iemand kritiek geeft.
Wanneer je partner afstand neemt.
Wanneer je kind overstuur is.
Wanneer een klant ontevreden is.
Wanneer je je afgewezen voelt.
Wanneer er onzekerheid ontstaat.
Wanneer je lichaam vermoeid raakt.
Dan gebeurt er vaak iets fundamenteels.
Je aandacht vernauwt.
Je ademhaling verandert.
Je lichaam spant zich aan.
Je systeem zoekt naar veiligheid.
En daar worden oude patronen zichtbaar.
Wat spanning met je doet
Veel mensen denken bij spanning aan stress.
Maar spanning is breder dan dat.
Spanning ontstaat telkens wanneer er iets op het spel staat.
Verbinding.
Erkenning.
Veiligheid.
Controle.
Autonomie.
Waarde.
Liefde.
Toekomst.
Wanneer iets belangrijk wordt, begint het systeem automatisch informatie te verzamelen.
Ben ik veilig?
Moet ik iets doen?
Moet ik mij aanpassen?
Moet ik mij beschermen?
Moet ik mij terugtrekken?
Dat proces gebeurt grotendeels automatisch.
Vaak sneller dan bewust denken.
Dat is niet fout.
Dat is menselijk.
Het probleem ontstaat wanneer het systeem blijft terugvallen op dezelfde reacties, zelfs wanneer die niet langer helpend zijn.
Waarom patronen blijven terugkomen
Veel mensen proberen hun reacties te begrijpen alsof ze willekeurig zijn.
Maar meestal zijn ze verrassend logisch.
Achter bijna elk patroon zit een poging om met spanning om te gaan. [5]
Niet om moeilijk te doen.
Niet om aandacht te krijgen.
Niet omdat iemand zwak is.
Maar omdat het systeem veiligheid probeert te organiseren.
Dat is een belangrijke verschuiving.
Want zodra je gedrag ziet als een beschermingsbeweging, ontstaat er meer nuance.
Dan wordt de vraag niet langer:
"Wat is er mis met mij?"
Maar:
"Wat probeert deze reactie voor mij te doen?"
Vijf manieren waarop mensen zichzelf vaak verliezen
Hoewel iedereen uniek is, zien we in de praktijk vaak gelijkaardige bewegingen terugkomen.
De Zoeker
Sommige mensen reageren op spanning door in beweging te gaan.
Nieuwe ideeën.
Nieuwe inzichten.
Nieuwe plannen.
Nieuwe opleidingen.
Nieuwe mogelijkheden.
Dat voelt productief.
Maar soms wordt beweging een manier om niet te hoeven blijven bij wat moeilijk voelt.
De Tijdreiziger
Anderen blijven teruggaan naar wat geweest is.
Ze analyseren gesprekken opnieuw.
Herkauwen gebeurtenissen.
Zoeken naar verklaringen.
Willen begrijpen waarom iets gebeurd is.
Ook dat kan waardevol zijn.
Tot het een manier wordt om niet volledig aanwezig te hoeven zijn in het huidige moment.
De Pleaser
Sommige mensen richten hun aandacht automatisch op de ander.
Wat heeft die nodig?
Hoe kan ik helpen?
Hoe kan ik spanning verminderen?
Dat creëert vaak verbinding.
Maar het kan ook betekenen dat de verbinding met jezelf langzaam vervaagt.
Schone Schijn
Anderen proberen veiligheid te creëren via competentie.
Door alles juist te doen.
Door controle te houden.
Door sterk over te komen.
Door fouten te vermijden.
Dat werkt vaak goed.
Tot het systeem geen ruimte meer ervaart om mens te zijn.
De Underdog
Sommige mensen reageren door kleiner te worden.
Zich terug te trekken.
Niet te veel ruimte in te nemen.
Niet te veel te vragen.
Niet te veel zichtbaar te zijn.
Ook dat was ooit vaak een logische strategie.
Maar op lange termijn kan het betekenen dat iemand zijn eigen plek verliest.
Waarom inzicht vaak niet genoeg is
Dit is misschien één van de meest onderschatte aspecten van verandering.
Veel mensen begrijpen hun patroon.
Maar begrijpen verandert een patroon niet automatisch.
Je kunt weten dat je grenzen mag aangeven.
En toch zwijgen.
Je kunt weten dat je partner niet boos is.
En toch spanning voelen.
Je kunt weten dat je niet verantwoordelijk bent voor iedereen.
En toch overnemen.
Dat komt omdat inzicht en regulatie verschillende dingen zijn.
Inzicht verandert wat je begrijpt.
Regulatie verandert wat je systeem kan dragen wanneer spanning aanwezig is.
En precies daar ontstaat vaak het verschil tussen weten en kunnen.
Het lichaam vertelt vaak eerder wat er gebeurt dan je gedachten
Voordat je beseft dat je jezelf aan het verliezen bent, heeft je lichaam het vaak al opgemerkt.
Een kaak die aanspant.
Een borstkas die dichtgaat.
Een ademhaling die omhoog kruipt.
Een buik die samentrekt.
Vermoeidheid.
Onrust.
Verstarring.
Veel mensen leren die signalen negeren.
Tot het lichaam steeds luider moet spreken.
Daarom begint herstel vaak niet bij anders denken.
Maar bij opnieuw leren waarnemen.
Wat herstel in de ogen van Aceso is
Herstel betekent niet dat je nooit meer getriggerd wordt.
Niet dat je altijd kalm blijft.
Niet dat je nooit meer terugvalt.
Herstel betekent meestal iets veel eenvoudigers.
Dat je sneller merkt wat er gebeurt.
Dat je onderscheid behoudt.
Dat je jezelf minder lang verliest.
Dat je meer mogelijkheden krijgt dan vroeger.
Dat je aanwezig kunt blijven terwijl spanning er is.
Wat Aceso anders bekijkt
Binnen Aceso vertrekken we vanuit een eenvoudige observatie:
De meeste mensen lopen niet vast omdat ze iets niet begrijpen.
Ze lopen vast omdat hun systeem onder spanning automatisch teruggrijpt naar manieren van reageren die ooit hielpen om overeind te blijven.
Daarom kijken we niet alleen naar gedachten.
Niet alleen naar emoties.
Niet alleen naar gedrag.
Maar ook naar wat er in het lichaam gebeurt.
Wat er tussen mensen gebeurt.
En hoe spanning de manier beïnvloedt waarop iemand zichzelf organiseert.
Van daaruit ontstaat geleidelijk meer keuzevrijheid.
Niet door jezelf te forceren.
Maar door aanwezig te blijven terwijl zichtbaar wordt wat je vroeger automatisch overnam.
Waarom relaties vaak de plek zijn waar patronen zichtbaar worden
Veel mensen denken dat ze een probleem hebben met relaties.
Maar vaak maken relaties vooral zichtbaar wat er onder spanning al aanwezig was.
Wanneer je alleen bent, kun je veel organiseren.
Je kunt rust nemen wanneer je moe bent.
Je kunt je aandacht richten waar je wilt.
Je kunt spanning vermijden of compenseren.
In contact met anderen wordt dat moeilijker.
Een partner heeft verwachtingen.
Een collega stelt een vraag.
Een ouder reageert anders dan je had gehoopt.
Een vriend zegt iets dat je raakt.
Plots ontstaat er spanning tussen wat jij voelt en wat de situatie van je vraagt.
En precies daar worden patronen zichtbaar.
Niet omdat relaties mensen kapotmaken.
Maar omdat relaties tonen hoe iemand zichzelf organiseert wanneer verbinding belangrijk wordt.
Sommige mensen gaan harder werken voor verbinding.
Anderen trekken zich terug.
Sommigen beginnen te pleasen.
Anderen controleren meer.
Sommigen analyseren eindeloos.
Anderen verdwijnen volledig uit contact met zichzelf.
Onder de oppervlakte gaat het vaak over dezelfde vraag:
Kan ik mezelf blijven terwijl verbinding belangrijk wordt?
Dat is een van de centrale vragen binnen veel relationele moeilijkheden.
Niet alleen:
"Kan ik verbonden blijven?"
Maar ook:
"Kan ik verbonden blijven zonder mezelf kwijt te raken?"
Waarom een gevoelig zenuwstelsel alles intenser kan maken
Niet iedereen ervaart spanning op dezelfde manier.
Sommige mensen merken een conflict op en kunnen relatief snel terugkeren naar rust.
Anderen dragen de impact nog uren of dagen mee.
Dat betekent niet dat er iets mis is.
Het betekent vaak dat hun systeem meer informatie oppikt.
Een gevoelig zenuwstelsel merkt subtiele veranderingen sneller op.
Een blik.
Een toon.
Een stilte.
Een verandering in energie.
Een gespannen sfeer in een ruimte.
Dat kan een enorme kwaliteit zijn.
Veel empathische mensen, therapeuten, zorgverleners en gevoelige kinderen ontwikkelen hierdoor een sterk waarnemingsvermogen.
Maar diezelfde gevoeligheid kan problematisch worden wanneer onderscheid ontbreekt.
Dan wordt alles belangrijk.
Alles krijgt gewicht.
Alles vraagt aandacht.
Het gevolg is dat iemand voortdurend bezig blijft met het verwerken van informatie die misschien helemaal geen actie vraagt.
Daarom draait ontwikkeling niet om minder voelen.
Het draait vaak om beter onderscheiden.
Wat is van mij?
Wat is van de ander?
Wat hoort bij deze situatie?
Wat komt uit een oudere ervaring?
Wat vraagt werkelijk mijn aandacht?
Hoe beter dat onderscheid wordt, hoe minder energie verloren gaat.
Positieverlies: het moment waarop je jezelf kwijtraakt
Binnen Aceso gebruiken we soms het begrip positieverlies.
Dat klinkt misschien abstract.
Maar bijna iedereen kent het fenomeen.
Je neemt je voor om iets te zeggen.
En toch zeg je het niet.
Je voelt dat iets niet klopt.
Maar je negeert het.
Je merkt dat je moe bent.
Maar je gaat door.
Je voelt irritatie.
Maar je slikt ze in.
Je voelt dat je eigenlijk ruimte nodig hebt.
Maar je blijft beschikbaar.
Op dat moment ben je niet noodzakelijk verkeerd bezig.
Maar je verliest wel geleidelijk contact met jezelf.
Positieverlies gebeurt meestal niet in één grote beweging.
Het ontstaat via tientallen kleine momenten.
Momenten waarop aandacht structureel verschuift van binnen naar buiten.
Momenten waarop veiligheid belangrijker wordt dan waarheid.
Momenten waarop aanpassing belangrijker wordt dan aanwezigheid.
Veel mensen merken dat pas achteraf.
Wanneer de spanning zich heeft opgestapeld.
Wanneer frustratie ontstaat.
Wanneer vermoeidheid toeslaat.
Wanneer een relatie uit balans raakt.
Of wanneer lichamelijke klachten beginnen spreken.
Daarom begint herstel vaak met het opnieuw leren herkennen van die kleine momenten.
Niet om jezelf te corrigeren.
Maar om ze sneller te leren zien.
Van controle naar capaciteit
Wat gebeurt er wanneer je niet meteen reageert?
Veel mensen proberen spanning zo snel mogelijk op te lossen.
Analyseren.
Aanpassen.
Controleren.
Zoeken.
Verdwijnen.
Dat is menselijk.
Die reacties hebben vaak jarenlang geholpen om veiligheid te creëren.
Maar soms ontstaat verandering niet doordat je sneller reageert.
Soms ontstaat verandering doordat je iets langer blijft.
Wanneer mensen leren aanwezig blijven bij spanning zonder onmiddellijk iets te moeten doen, gebeurt er vaak iets opvallends.
De spanning verdwijnt niet meteen.
Maar er ontstaat ruimte.
Ruimte om waar te nemen.
Ruimte om te voelen.
Ruimte om onderscheid te maken.
Wat is van mij?
Wat is van de ander?
Wat hoort bij deze situatie?
Wat komt uit een oudere ervaring?
Vanuit die ruimte ontstaat vaak vanzelf meer richting.
Niet omdat iemand geleerd heeft wat hij moet doen.
Maar omdat zichtbaar wordt wat klopt.
Veel duurzame verandering ontstaat precies daar.
Niet in het oplossen.
Maar in het blijven.
Veel mensen starten hun groeiproces vanuit controle.
Ze willen hun emoties beter controleren.
Hun gedachten beter controleren.
Hun reacties beter controleren.
Hun stress beter controleren.
Dat is begrijpelijk.
Maar vaak ontstaat duurzame verandering ergens anders.
Niet door meer controle.
Maar door meer capaciteit.
Capaciteit om spanning te voelen zonder onmiddellijk te reageren.
Capaciteit om ongemak te verdragen zonder te verdwijnen.
Capaciteit om kritiek te ontvangen zonder jezelf kwijt te raken.
Capaciteit om nabijheid toe te laten zonder overspoeld te raken.
Capaciteit om aanwezig te blijven wanneer het ertoe doet.
Wanneer die capaciteit groeit, is controle minder noodzakelijk.
Hoe verandering er in realiteit vaak uitziet
Veel mensen verwachten een groot inzicht.
Een doorbraak.
Een moment waarop alles op zijn plaats valt.
Soms gebeurt dat.
Maar vaker verloopt verandering subtieler.
Je merkt een patroon iets sneller op.
Je voelt spanning vroeger aankomen.
Je herstelt sneller na een moeilijke situatie.
Je blijft iets langer aanwezig.
Je neemt iets minder over.
Je durft iets meer ruimte in te nemen.
Van buitenaf lijken dat kleine verschuivingen.
Van binnenuit veranderen ze vaak alles.
Omdat ze de richting van je leven geleidelijk veranderen.
Bij jezelf blijven betekent binnen Aceso niet dat je altijd rustig bent. Het betekent dat je ook onder spanning verbonden kunt blijven met wat je voelt, wat je nodig hebt en wat op dat moment voor jou klopt.
Binnen Aceso
Binnen Aceso kijken we niet alleen naar wat iemand doet wanneer spanning stijgt.
We onderzoeken vooral wat er met iemand gebeurt.
Daarvoor werken we onder andere met:
Positie en positieverlies – het moment waarop aandacht verschuift van jezelf naar veiligheid.
Beschermingspatronen – de automatische bewegingen die ooit hielpen om overeind te blijven.
Het Aceso Kompas – hoe context, thema, spanning en beweging elkaar beïnvloeden.
Herstel als keuzevrijheid – niet het verdwijnen van spanning, maar het opnieuw beschikbaar worden van mogelijkheden.
Zo wordt "bij jezelf blijven" geen techniek, maar een groeiende capaciteit om aanwezig te blijven wanneer het leven beweegt.
Verder lezen
Als je jezelf herkent in deze thema's, kunnen deze artikelen interessant zijn:
Wil je dit niet alleen begrijpen, maar ook leren herkennen terwijl het gebeurt?
Het traject Blijf bij jezelf helpt mensen om automatische patronen onder spanning sneller te herkennen en opnieuw meer keuzevrijheid te ontwikkelen.
Wetenschappelijke achtergrond
Craig AD. (2002). How Do You Feel? Interoception: The Sense of the Physiological Condition of the Body. Nature Reviews Neuroscience.
Damasio AR. (1999). The Feeling of What Happens.
Stephen Porges (1994). Neuroceptie en de Polyvagaaltheorie
LeDoux JE. (1996). The Emotional Brain
Mary Ainsworth(1978). Patterns of Attachment
Verdiepende literatuur
The Body Keeps the Score — Bessel van der Kolk
In an Unspoken Voice — Peter Levine
When the Body Says No — Gabor Maté
Anchored — Deb Dana
How to Do the Work — Nicole LePera
Dansen naar Vrijheid — André Pelgrims
