Waarom blijf ik hetzelfde doen?

Matthieu Bosmans
3 jun
11 minuten om te lezen

Bijgewerkt op: 29 jun

Een dame die op een rotonde staat en twijfelt welke richting te nemen.

Je hebt jezelf al honderd keer voorgenomen het anders te doen.

Minder zorgen.

Meer rust nemen.

Je grens aangeven.

Niet opnieuw in dezelfde discussie terechtkomen, niet opnieuw blijven piekeren, niet opnieuw alles alleen dragen.

En toch gebeurt het opnieuw.

Soms zie je het pas achteraf.

Wanneer je alweer te snel 'ja' hebt gezegd.

Wanneer je opnieuw uren aan het wroeten bent over iets dat iemand zei.

Wanneer je opnieuw voor rust hebt gezorgd in de relatie, maar jezelf onderweg bent kwijtgeraakt.

Wanneer je lichaam al lang protesteerde voor je hoofd het doorhad.

Op zo'n moment kan het voelen alsof je op dezelfde rotonde bent beland.

Je dacht dat je deze afslag intussen kende.

Je had het gezien, begrepen, erover gelezen, gesproken, nagedacht.

Misschien ben je er al jarenlang mee bezig.

En toch neemt je systeem opnieuw diezelfde afslag.

Dat komt omdat weten en kunnen niet hetzelfde zijn.

En dat verschil is geen persoonlijk tekort.

Het is hoe mensen in elkaar zitten.

Deze gids maakt duidelijk waarom weten en kunnen niet hetzelfde zijn.

De inzichten uit deze gids staan niet op zichzelf.

Binnen Aceso maken ze deel uit van een breder kader waarin lichaam, relaties en dynamiek voortdurend samen bekeken worden.

Kies hieronder de hoofdstukken waar je meer over wil weten.

Je hoeft ze niet noodzakelijk in volgorde te lezen.

Inzicht helpt, maar is vaak niet genoeg

Je weet het. En toch gebeurt het opnieuw.

Inzicht kan enorme opluchting geven.

Het geeft taal aan iets wat jarenlang vaag voelde.

Het helpt begrijpen waarom bepaalde situaties je zo raken.

Het maakt dat je jezelf minder hoeft te veroordelen.

Maar inzicht alleen verandert niet wat er gebeurt wanneer spanning stijgt.

Je kan 's avonds in bed tot een helder inzicht komen over je dag, en de volgende ochtend aan de ontbijttafel meteen in dezelfde valkuil trappen.

Je kan weten dat je een grens mag stellen, en toch ja zeggen.

Je kan weten dat piekeren niets oplost, en toch blijven denken.

Je kan weten dat je lichaam rust nodig heeft, en toch doorgaan.

Je kan weten dat je niet verantwoordelijk bent voor de gevoelens van de ander, en toch beginnen zorgen.

Als mens zoek je naar een oplossing. Terwijl jouw systeem eigenlijk op zoek is naar veiligheid.

Dat verschil tussen is de plek waar de meeste mensen vastlopen. De 'gap' tussen weten en kunnen.

Omdat begrip en gedrag worden aangestuurd door verschillende systemen. [1] En wanneer spanning toeneemt beslist je systeem voor wat het meest vertrouwd en gekend is.

Veel benaderingen helpen mensen om beter te begrijpen wat er speelt.

Binnen Aceso vertrekken we vanuit een aanvullende vraag:

Wat gebeurt er met iemand op het moment dat spanning stijgt en inzicht niet langer vanzelf beschikbaar blijft?

Daarom onderzoeken we niet alleen wat iemand begrijpt, maar ook hoe het lichaam, de relatie en de dynamiek zich op dat moment organiseren.

Spanning reageert sneller dan gedachten

Stel dat iemand onverwacht kritiek geeft.

Of dat een partner afstandelijk reageert.

Of die overduidelijke 'olifant' in de ruimte waar niemand het over wil hebben, maar wel heel duidelijk zich via spanning laat merken.

Op dat moment is er al van alles in beweging vóór je er bewust over hebt nagedacht. [2][3]

Je lichaam reageert.

Je aandacht vernauwt.

Je ademhaling verandert.

Je systeem scant razendsnel: is dit veilig?

Moet ik iets doen? Moet ik me aanpassen? Beschermen? Oplossen?

Dat proces wacht niet op jouw toestemming.

Het is sneller dan reflectie, sneller dan inzicht, sneller dan de beste intentie.

Wanneer spanning hoog genoeg oploopt, grijp je niet terug naar wat je weet.

Je grijpt terug naar wat beschikbaar is, naar de reactie die het meest geoefend en gekend is. [4]

Niet de meest logische, niet de meest volwassen of veiligste.

Denk aan een wandelpad in een bos.

Hoe vaker je het bewandelt, hoe duidelijker het wordt.

Na verloop van tijd neem je het bijna automatisch.

Niet omdat je het bewust kiest, maar omdat het het meest vertrouwde pad is geworden.

Beschermingsreacties werken op dezelfde manier.

Hoe vaker een reactie vroeger veiligheid bracht, hoe sneller ze opduikt wanneer spanning stijgt.

Wat het systeem daarbij zoekt, is trouwens niet in de eerste plaats waarheid.

Het zoekt veiligheid.

Niet wat objectief juist is, maar wat vertrouwd aanvoelt.

En iets kan vandaag veilig zijn zonder vertrouwd aan te voelen, net zoals iets vertrouwd kan aanvoelen zonder vandaag nog werkelijk veilig te zijn.

Nota:

Binnen de hedendaagse neurowetenschap groeit het inzicht dat ons brein voortdurend voorspellingen maakt op basis van eerdere ervaringen.

Daardoor kan iets wat vertrouwd is veiliger aanvoelen dan iets wat objectief veiliger is.

Dit sluit aan bij theorieën zoals predictive processing en active inference. [6]

Veel patronen blijven precies daardoor bestaan.

Omdat je systeem doet wat het altijd deed.

Waarom werken zoveel oplossingen maar tijdelijk?

De meeste mensen die bij Aceso terechtkomen hebben al van alles geprobeerd.

Boeken gelezen, podcasts beluisterd, therapie gevolgd, oefeningen gedaan, grenzen geoefend, inzichten verzameld.

Soms jarenlang, soms met indrukwekkende diepgang.

Toch hoor ik vaak dezelfde zin: "Ik begrijp het beter dan vroeger, maar ik loop er nog steeds in vast."

Voor mij is dat geen vreemde vraag.

Maar het is wel wat je kan verwachten wanneer je via inzicht probeert te veranderen wat zich onder spanning afspeelt.

Veel aanpakken werken goed als alles goed gaat en je tijd en ruimte hebt.

Als je kan en mag vertragen om met je buikgevoel af te stemmen, of afstand te nemen en er later op terug te komen.

Op dergelijke momenten gaat het goed,

tot er je leven je opnieuw triggert : een conflict, een teleurstelling, een relatie die onder druk komt, een lichaam dat begint te protesteren.

Dan is wat gisteren nog vanzelfsprekend leek, vandaag nauwelijks nog haalbaar.

Nee je bent niet kwijt wat je hebt opgebouwd.

Je bent het niet 'vergeten.'

Dit heeft te maken met hoe jouw systeem zich onder spanning organiseert.

Goede adviezen zijn inhoudelijk vaak juist.

"Geef je grenzen aan."

"Laat los wat niet van jou is."

"Durf voor jezelf kiezen."

"Geef je noden aan."

...

Gedrag verandert zelden omdat iemand harder probeert. Het verandert wanneer de voorwaarden veranderen waarbinnen gedrag ontstaat.

Nota:

Deze manier van kijken sluit aan bij verschillende hedendaagse auteurs binnen de traumaliteratuur en lichaamsgerichte psychologie, waaronder Gabor Maté, Peter Levine, Bessel van der Kolk en Nicole LePera. Hoewel hun accenten verschillen, beschrijven zij gedrag niet uitsluitend als een bewuste keuze, maar ook als een aanpassing aan ervaringen, context en veiligheid. [6]

Het is niet omdat een advies 'slim' is, dat je het automatisch kan inzetten wanneer je het nodig hebt.

Een goed advies wordt niet automatisch beschikbaar wanneer je net getriggerd bent.

Iemand die moeite heeft met grenzen stellen weet wat die moet zeggen/doen.

Iemand die zich verliest in piekeren weet ergens wel dat het weinig aan de situatie verandert.

Het probleem is in dat geval niet het gebrek aan kennis. Het is het gebrek aan toegang op het moment dat het er toe doet.

En terugval?

Dat betekent niet dat je gefaald hebt.

Het betekent dat het systeem onder een hogere spanning is terechtgekomen dan het op dat moment kon dragen.

Dat is geen bewijs van falen,

het is informatie over waar op dit moment nog ondersteuning nodig is.

Terugval betekent niet dat je faalt, het is informatie. Het toont je waar je systeem onder hogere spanning is terechtgekomen dan het op dit moment kan verdragen.

Waarom mensen blijven zoeken naar de volgende oplossing

Wanneer verandering uitblijft, ontstaat vaak een nieuwe reflex.

Nog een boek.

Nog een cursus.

Nog een methode.

Nog een inzicht.

Niet dat inzicht onbelangrijk is,

maar als een poging om te veranderen wat er zich onder spanning afspeelt.

Op een bepaald moment verschuift de vraag daarom van:

"Wat moet ik nog beter begrijpen?"

naar:

"Wat gebeurt er met mij wanneer spanning stijgt en alles wat ik weet niet langer vanzelf beschikbaar is?"

Misschien ligt het probleem niet waar je zoekt

De meeste mensen richten hun aandacht op wat zichtbaar wordt:

piekeren, zorgen, aanpassen, controleren of vermijden.

Maar wat als dat niet het begin van het verhaal is?

Wat als het patroon slechts het gevolg is van iets dat al eerder in beweging kwam?

Dan verandert ook de vraag.

Niet:

"Hoe stop ik dit?"

Maar:

"Wat gebeurt er vlak vóór dit patroon ontstaat?"

Want wie wil begrijpen waarom hij telkens opnieuw op dezelfde rotonde belandt, moet niet alleen kijken naar het patroon zelf, maar ook naar wat eraan voorafgaat:

de context, het thema en de spanning die het systeem in beweging brengt.

Wat gebeurt er vlak vóór een patroon zichtbaar wordt?

Wanneer mensen over patronen praten, gaat het meestal over wat zichtbaar wordt: het piekeren, het zorgen, het aanpassen, het terugtrekken, het controleren.

Maar tegen de tijd dat een patroon zichtbaar is, is er al veel gebeurd.

Misschien was er een bericht waarop iemand niet antwoordde.

Misschien veranderde de toon van een gesprek.

Misschien voelde je iets verschuiven in de kamer. Objectief niets opvallends, maar in jezelf kon je er een heel hoofdstuk met illustraties over maken.

Spanning, onrust, twijfel, nog voor er woorden of verhalen waren.

Het lichaam merkt heel wat op voordat het hoofd begrijpt wat er gebeurt. [5]

De ademhaling verandert, de spieren spannen aan, er ontstaat een impuls om iets te doen, op te lossen, te vermijden, recht te zetten.

Sneller dan je er een gedachte aan kan koppelen.

Dat maakt patronen ook lastig te herkennen.

Ze zien er niet altijd hetzelfde uit:

Een Pleaser past zich aan aan een partner, een collega, een ouder.

De situaties verschillen, de onderliggende beweging blijft dezelfde.

Iemand die zichzelf verliest in zoeken doet dat misschien in boeken, in opleidingen, in nieuwe methodes, in nieuwe plannen.

De vorm verandert.

De beweging blijft.

Daardoor denken mensen soms dat ze met telkens andere problemen te maken hebben.

Terwijl ze in werkelijkheid vaak dezelfde dynamieken tegenkomen in een andere context.

De vraag verschuift dan, niet "Waarom doe ik dit?", maar "Wat probeert deze reactie voor mij te beschermen?"

Die vraag verandert de verhouding tot het patroon.

Plots gaat het niet over een fout, niet over een tekort.

Maar over een systeem dat veiligheid probeert te organiseren op de manier die het heeft geleerd.

Binnen Aceso kijken we daarom niet alleen naar het zichtbare patroon.

We onderzoeken drie opeenvolgende lagen:

de context waarin spanning ontstaat;
het thema dat geraakt wordt;
de beweging die het systeem vervolgens maakt.

Van daaruit wordt zichtbaar waarom hetzelfde patroon zich in heel verschillende situaties kan herhalen.

Hoe Aceso kijkt

Twee mensen kunnen dezelfde klacht hebben; allebei uitgeput, allebei vastlopend in relaties, allebei moeite met grenzen.

En toch kan de weg daarheen volledig verschillend zijn.

De ene raakt uitgeput omdat ze voortdurend verantwoordelijkheid opneemt voor anderen.

De andere omdat hij zichzelf voortdurend onder druk zet.

Qua klacht sterk vergelijkbaar.

Qua onderliggende beweging: wezenlijk anders.

Daarom beginnen we binnen Aceso niet bij de klacht.

We beginnen bij de beweging.

Gedrag is voor ons niet in de eerste plaats iets dat gecorrigeerd moet worden.

Het is informatie.

Nota:

Deze visie sluit aan bij een bredere verschuiving binnen de traumaliteratuur. Auteurs zoals Gabor Maté, Peter Levine, Bessel van der Kolk en Nicole LePera beschrijven symptomen en gedrag niet alleen als problemen die moeten verdwijnen, maar ook als pogingen van een organisme om zich aan te passen aan eerdere ervaringen.

Binnen Aceso bouwen we verder op die gedachte, met een specifieke focus op positie, onderscheid en keuzevrijheid. [6]

Wanneer iemand voortdurend zorgt en zichzelf daarmee op de laatste plaats zet, vertelt dat iets.

Wanneer iemand zich terugtrekt, vertelt dat iets.

De eerste vraag is niet "Hoe krijg ik dit weg?", maar "Wat probeert dit mogelijk te maken?

Welke veiligheid probeert het systeem hier te organiseren?"

Terwijl iemand zijn verhaal vertelt, kijken we ook naar wat er intussen in het lichaam en het zenuwstelsel gebeurt.

De ademhaling die verandert.

De spanning die opduikt.

De impuls om te relativeren, te zorgen, te verdwijnen.

Dat zijn geen herinneringen; dat gebeurt hier, nu.

En precies daar is het meest directe aanknopingspunt voor verandering.

Niet reconstrueren hoe een patroon vroeger verliep.

Maar samen waarnemen hoe het zich nu organiseert.

We kijken daarbij naar drie lagen die voortdurend in wisselwerking staan:

Het lichaam
De relaties
De dynamiek

Hoe reageert je zenuwstelsel wanneer spanning stijgt?

Wat gebeurt er wanneer iemand belangrijk voor je wordt?

Ga je je aanpassen, neem je verantwoordelijkheid over, trek je je terug?

Welke rol neem je in een dynamiek, en wat lokt die rol uit?

Samen vertellen die drie lagen één verhaal.

Waar werkt Aceso uiteindelijk naartoe?

Soms vragen mensen: "Betekent dit dat ik helemaal anders moet worden?"

Nee.

Zorgen voor anderen kan een prachtige kwaliteit zijn.

Scherp aanvoelen wat er leeft in een ruimte kan een kracht zijn.

Analyseren, doorzetten, verbinding zoeken,...

Dat zijn geen fouten die weggewerkt moeten worden.

Wat mag veranderen, is dat die kwaliteiten automatisch worden.

Dat ze de enige beschikbare reactie worden, ongeacht de situatie.

Dat iemand geen toegang meer heeft tot andere manieren van reageren.

De beschermingsreactie was ooit een intelligente aanpak op momenten dat er geen onderscheid of alternatief beschikbaar was.

Je patronen hoeven niet weg.

Ze nodigen je uit om de kwaliteiten ervan mee te nemen, en tegelijkertijd tegenbeweging terug te claimen.

Niet: "Hoe zorgen we ervoor dat je nooit meer piekert?

"Maar: "Hoe zorg je ervoor dat piekeren niet langer de enige beschikbare reactie is?"

Niet: "Hoe zorgen we ervoor dat je nooit meer spanning voelt?

"Maar: "Hoe blijf je aanwezig wanneer spanning deel wordt van de situatie?"

Waar werkt Aceso naartoe?

Spanning hoort bij het leven.

Een moeilijk gesprek brengt spanning mee.

Een nieuwe stap zetten brengt spanning mee.

Liefde brengt spanning mee.

Wie probeert alle spanning te vermijden, vermijdt uiteindelijk ook een deel van het leven zelf.

Het doel is daarom niet minder voelen.

Het is meer mogelijkheden hebben.

Niet minder spanning, maar meer ruimte en keuzevrijheid wanneer spanning verschijnt.

Niet minder gevoeligheid, maar meer bewegingsvrijheid binnen die gevoeligheid.

Niet altijd weten wat juist is, maar aanwezig blijven terwijl je het uitzoekt.

Waar vroeger misschien maar één automatische reactie beschikbaar was, ontstaat er geleidelijk aan keuze.

Geen perfecte keuze, geen perfecte rust, maar een groeiende vrijheid om afgestemd te reageren op wat de situatie vandaag werkelijk vraagt.

Je hoeft niet een ander mens te worden. Je wordt uitgenodigd meer jezelf toe te laten, ook wanneer het moeilijk wordt.

Samenvatting

Mensen komen vaak naar Aceso omdat ze vastlopen in klachten, spanningen of terugkerende patronen.

Ze hebben meestal al veel geprobeerd.

Vaak ook al veel begrepen.

Toch blijven dezelfde situaties iets in beweging brengen.

Niet omdat inzicht onbelangrijk is.

Maar omdat inzicht alleen niet altijd beschikbaar blijft wanneer spanning stijgt.

Daarom kijken we niet alleen naar het verhaal.

Niet alleen naar de klacht.

En ook niet alleen naar het gedrag.

We onderzoeken hoe een patroon zich organiseert.

Wat er gebeurt wanneer spanning ontstaat.

Welke automatische beweging verschijnt.

En hoe er opnieuw ruimte kan ontstaan voor andere mogelijkheden.

Duurzame verandering gaat zelden over méér weten.

Ze gaat over méér mogelijkheden ter beschikking hebben wanneer het leven daarom vraagt.

En misschien is dat wel de belangrijkste boodschap van deze gids.

Je hoeft niet een ander mens te worden. Je wordt uitgenodigd meer jezelf toe te laten, ook wanneer het moeilijk wordt.

Hoe Aceso hier verder mee werkt

Binnen Aceso plaatsen we dit onderwerp in een breder geheel.

Daarvoor gebruiken we onder andere:

Het Aceso Kompas: om zichtbaar te maken hoe een patroon zich stap voor stap organiseert.
Het Emotiekompas: om emoties te leren begrijpen als richtingaanwijzers in plaats van problemen.
Het Relationeel Kompas: om te onderzoeken hoe positie verandert zodra relaties onder spanning komen te staan.
Positie en positieverlies: als centrale begrippen om te begrijpen waarom iemand zichzelf soms kwijtraakt terwijl hij net verbonden probeert te blijven.